De restauratie van de werken op papier

Kasteel de Haar bezit een bescheiden collectie werken op papier. De mooiste werken zijn de tekeningen of gravures van het kasteel door de eeuwen heen, nog in volle glorie of als romantische ruïne. Vaak ingelijst in een door architect Pierre Cuypers ontworpen lijst. 

Veel gastenkamers werden rond 1900 voorzien van modieuze prenten, tekeningen, pastels of aquarellen. Soms antiek, vaak ook contemporaine mondaine damesportretten.

Uiteraard bevat de collectie ook werken die iets vertellen over het leven van de bewoners op De Haar. Veel foto’s natuurlijk, maar ook pastels zoals van de hondjes of ontwerptekeningen en sjablonen uit de tijd van de herbouw.

Papierrestaurator Marchelma van Breugel nam de uitdaging aan om in een meerdere jaren durend traject zo’n 140 objecten te restaureren. Ze schreef er zelf een interessant tussentijds verslag over dat hieronder te lezen is.

Marchelma van Breugel: “Een totaalcollectie vraagt om een standaardisering in aanpak. Toch is mijn ervaring nu dat ieder object weer zijn eigenaardigheden kent en oplossingen vraagt. Dat daagt mij als restaurator uit. En dat voelt waardevol en het verrijkt.”

Veel opgehoopt vuil bij opening van gecompliceerde inlijsting

Restauratie

De collectie: “Meer items dan je zo zou denken.”

De collectie telt ongeveer een 140 objecten. Het vertegenwoordigt het bewogen leven van de familie en de geschiedenis van het kasteel en de evenementen die in en om het kasteel werden georganiseerd. Naast tekeningen, aquarellen, pastels en grafiek bevat de collectie ook veel foto’s. Overal in het kasteel zijn de objecten te vinden. In de kamers van het kasteel hangen de objecten aan de wand, liggen in een kast, staan op een kast of zijn in een vitrine geplaatst. In de depots staan de objecten verpakt en genummerd in houten rekken. De werken zijn voor het grootste deel ingelijst. Dat betekent dat ze zijn voorzien van een lijst met een glasplaat en een ophanging en/of staander. Een deel van de werken zijn in een passe-partout gezet of opgezet op een (meestal) gekleurd karton.

De start: “Een meerjarenplan op papier.”

In zijn totaliteit vertegenwoordigt de papiercollectie een rijke geschiedenis en is van grote waarde voor Kasteel de Haar en haar bezoekers. De werken op papier zijn, op een aantal werken na, zo’n honderd jaar niet schoongemaakt of behandeld. Het is dan ook heel fijn dat de Stichting Kasteel de Haar het mogelijk heeft gemaakt deze collectie te laten conserveren.

Eind 2023 werd ik uitgenodigd om de collectie te bekijken en januari 2024 kon ik al een start maken met het in kaart brengen van de collectie door middel van een Quickscan. Met de QuickScan werd het duidelijk wat de huidige staat van de collectie was, zowel in grote lijnen als op stuks niveau. Bovendien kon ik hieruit destilleren hoeveel en welke materialen en gereedschappen ik nodig zou hebben en hoeveel tijd het zou kosten om het plan uit te voeren. Dat het een meerjarenplan zou gaan worden, dat was wel duidelijk. In het voorjaar ben ik gestart met de uitvoer van de conservering van de stukken in mijn atelier

alle lacunes ingevuld met Jap[ans papier op kleur

De aanpak: “Het behoud van de authenticiteit.”

De objecten laten zien wie er geleefd heeft en hoe er gewoond werd. In deze lijn bedacht, is het dus niet zo verwonderlijk dat de objecten zo authentiek mogelijk moeten blijven. De nadrukkelijke wens was dan ook om de ingelijste werken te zien als een totaal. Immers de soort lijst, het formaat en de kleur of de afwerking van het passe-partout of opzetkarton zijn bewust gekozen door de maker of eigenaar en dragen bij aan de authentieke uitstraling van de kamers.

De collectie heeft zeker aandacht en zorg nodig. In de inlijstingen was veel gebruik gemaakt van inferieure afwerkmaterialen zoals houthoudende en zure kartonsoorten, verroeste spijkers, poreus glas. Met een goede conserverende schoonmaak en conserverende herinlijsting van de ingelijste objecten was dus al heel veel te winnen.

De conservering en het inlijsten: “in grote lijn maar met individuele aandacht”

“Een collectie vraagt om een standaardisering in aanpak. Toch is mijn ervaring nu dat ieder object weer zijn eigenaardigheden kent en oplossingen vraagt. Het daagt je als restaurator in ieder geval uit.”

Alle objecten, passe-partouts en opzetkartonnen zijn uit de lijsten gehaald en schoongemaakt. Opliggend vuil, schimmel- en insectenresiduen, lijmresten, tapes en papieren opplakkingen zijn verwijderd. Objecten met verdachte schimmelspots en insectenvraat zijn gedesinfecteerd. Waar nodig zijn de scheuren gerepareerd, beeldstorende vlekken en vuil iets dieper gereinigd en /of geretoucheerd. Het papier is nagelijmd als deze niet sterk meer was en lacunes zijn opgevuld met Japans papier als dit verdere schade zou voorkomen. De inferieure achterborden van de inlijstingen zijn verwijderd, met overzetting van de teksten en opplakkingen naar een nieuw karton.  De lijsten zijn ook in de conservering meegenomen, schoongemaakt en met retouches voor de kleine beschadigingen. Voor beschadigingen die ik niet kon oplossen is een lijstenmaker ingeschakeld.

De aanwezige passe-partouts zijn hergebruikt; het object is, als deze in het frame zat, losgehaald en op een museumkarton gezet met Japanse ophangstrookjes. Het frame is hier scharnierend met het museumkarton voorgezet.

Verder heb ik veel gebruikt gemaakt van tussenschiet (museumpapier en fotoarchiefpapier en museumkarton); tussen origineel passe-partout en object, onder het object en het opzetbord, en in enkele gevallen tussen het houten achterbord als deze niet vervangen kon worden. Dit om zoveel mogelijk zuurmigratie te voorkomen en vocht te reguleren.

Voor de conserverende herinlijsting zijn de achterborden vervangen door een zuurvrij karton, het glas vervangen door een uv-werend museumglas en een nieuw ophangsysteem. De objecten zonder passe-partout zijn voorzien van afstandhouders om te zorgen dat het object niet direct tegen het glas zit..

Nazorg

Tot mijn grote vreugde is tijdens het project een nieuw geklimatiseerd papierdepot gerealiseerd en zijn er mooie opbergladen en wandsystemen om de objecten veilig te bergen. Zo is het heel gemakkelijk de objecten te blijven monitoren. Ook is het nu mogelijk de ingelijste objecten te wisselen met de werken in de kamers om langdurige invloed van licht en klimaatwisselingen te voorkomen.

uitstaander met lint weer functioneel te maken